Project Description

Απόσπασμα απο το κείμενο της απομαγνητοφώνησης του εργαστηρίου που έγινε στην διημερίδα της ΣΕΒΕ και ΕΘΟΣ στις 21 και 22 Νοεμβρίου 2020, υπό τον συντονισμό της Κάτιας Χαραλαμπάκη

Ολόκληρο το κείμενο θα δημοσιευθεί στο προσεχές τεύχος του περιοδικού «Συστημική Σκέψη & Ψυχοθεραπεία»

 

Ανήκω; Δεν ανήκω; Αν ανήκω πού ανήκω; Ποιο είναι το «ανήκειν» στη ζωή μου και στη ζωή των αγαπημένων μου ή απλώς των γνωστών μου;

Αυτά τα ερωτήματα έγιναν κυρίαρχα στη ζωή μας τα τελευταία χρόνια, από τον κορωνοϊό και την καραντίνα του, αλλά και πολύ πιο πριν, από τον οικονομικο-κοινωνικο-πολιτικό κορωνοϊό που έπληξε τη χώρα μας και τον κόσμο ολόκληρο εδώ και πάνω από μια δεκαετία.

Ως ψυχοθεραπεύτρια ακούω συνέχεια:

Με τον γιο μου τσακώνομαι συνέχεια (έχουμε φτάσει να πιαστούμε και στα χέρια), με τη γυναίκα μου/τον άντρα μου όταν δεν βριζόμαστε δεν μιλιόμαστε… Έπαψα να τηλεφωνιέμαι με τα ξαδέρφια μου που μεγαλώσαμε μαζί, με τους συναδέλφους αν δεν υπάρχουν άγριοι καυγάδες υπάρχει ψυχρότητα, οι προϊστάμενοί μου μού κάνουν ασύλληπτες γραφειοκρατικές επιθέσεις (για να πάρω την ανώτερη θέση μου χρειάστηκε να καταφύγω στα δικαστήρια!), με τους παλιούς συντρόφους μου με ενώνει ο θυμός έως και το μίσος…

Και πολλά, πολλά ακόμα…

Θα έλεγα ότι η πρωτόγνωρη για μας στην Ελλάδα σημερινή κατάσταση έχει φέρει και πρωτόγονες εικόνες για τις σχέσεις των ανθρώπων. Όλοι είμαστε «κάποιος άλλος», άγνωστος στους άλλους και στον εαυτό μας. Και ένα μεγάλο σώμα, μοιάζει να βγαίνει από τα κατάβαθα ενός ωκεανού, να αναδύεται και να καταδύεται, να σαλεύει και να τρέμει, να καταρρέει και να βρυχάται, σαν ένα κήτος που η αποσύνθεση του κοινωνικού και θεσμικού πλαισίου έφερε στην επιφάνεια.

Πιο συγκεκριμένα παραδείγματα:

1 Ο μαθητής/η μαθήτρια του Λυκείου. Χάνει τον «κύκλο» της με συμμαθητές, συμμαθήτριες και φίλους. Μόνη στην τηλεόραση, παρακολουθεί μαθήματα γεωμετρίας. Δεν ανήκει πουθενά πια.

2 Τριτοετής φοιτητής/φοιτήτρια. Σε μια πολιτιστική ομάδα. Ή σε μια παρέα, όπου εκεί τα έφτιαξε με τη φιλενάδα του ή τον φίλο της. Τώρα μόνη ή μόνος ολόκληρο το 24ωρο, μπροστά στον υπολογιστή. Δεν ανήκει πουθενά πια.

3 Ο ηλικωμένος/η σε κλίνη covid 19. Στην αρχή με φάρμακα, μετά με οξυγόνο. Μετά διασωλήνωση. Μ – ό – ν — ο –ς / η. Προς τον θάνατο. Ο Έκτωρ Μαλό έγραψε το «Χωρίς οικογένεια» για ένα παιδάκι… Κι εδώ εμείς μιλάμε για μια γιαγιά, έναν παππού, μιας μεγάλης οικογένειας,  χωρίς οικογένεια ΠΙΑ. Ο κορωνοϊός είναι ακραία τοξικός: περνά τα όρια των ψυχικών προβλημάτων και δηλητηριάζει και τον χώρο της κοινωνικής ανθρωπολογίας. Το να συντρέξεις, φυσικά και ηθικά, τον πάσχοντα και θνήσκοντα, να συμβάλεις, αν γίνεται, στην αποτροπή του κακού, είναι βασικό στοιχείο του ευρωπαϊκού και άλλων πολιτισμών.

«Ό μεν μάλα τηλόθι πάτρης έφθιτ’, εμείο δείδεν αρής αλκτήρα γενέσθαι» – «εκείνος μακριά από τη γη μας χάθηκε χωρίς να τον συντρέξω» (Ιλιάδα, Σ 99-100). Έτσι ουρλιάζει ο Αχιλλέας, μόλις μαθαίνει τον θάνατο του αγαπημένου του Πάτροκλου, χτυπιέται κάτω, ρίχνει τις στάχτες του τζακιού στο σώμα του, τραβάει και βγάζει τα μαλλιά του – έτσι που η μάνα του Θέτις επιστρατεύει όλες τις Νηρηίδες για να του συμπαρασταθούν. Η μοναξιά τού βαριά πάσχοντα από κορωνοϊό (ακόμα και με τους νοσηλευτές δεν μπορεί να έχει επαφή, όπως είναι αποκλεισμένοι στις διαστημικές στολές τους) δεν είναι βαριά μόνο για κάθε σημερινό Πάτροκλο. Είναι βαριά και με μακροχρόνιες, ίσως, συνέπειες και για κάθε σημερινό  Αχιλλέα. Είτε προς την κατεύθυνση της αυτομαστίγωσης και της ενοχής, είτε προς στην κατεύθυνση της αναισθησίας και  της ακραίας ιδιοτέλειας.

Τα κανάλια επικοινωνίας (όχι μόνο τα ψυχικά αλλά και τα φυσικά) έχουν πια μερική ή ολική φραγή. Το Zoom και Skype προσφέρουν ένα είδος επικοινωνίας (οι παππούδες και γιαγιάδες γίνονται σπεσιαλίστες στην ηλεκτρονική επικοινωνία), αλλά δεν μπορούν να έχουν τη δύναμη ενός χαδιού ή ενός εγκάρδιου φιλιού. Το σύστημα δεν έχει απλώς εντροπία. Έχει τάση προς διάλυση.

Έχει σημασία να τονίσουμε ότι ανάλογου τύπου συμπτώματα εμφανίστηκαν και μετά από την οικονομική κρίση, ειδικά στην Ελλάδα, όπου ήταν έντονη και μακρόχρονη. Δεν πήραμε ανάσα και ήρθε η επόμενη πλημμυρίδα. Με πιο βαριές, ίσως, συνέπειες.

Κατά τη γνώμη μου, αυτό που κύρια αμφισβητείται είναι αυτό που εγώ αποκαλώ  «ανήκειν». Όχι με την έννοια της ιδιοκτησίας, αλλά με την έννοια της συμμετοχής στην οικογενειακή και κοινωνική συλλογικότητα, της αλληλεγγύης, της ενσυναίσθησης. Το  τοπίο που θα επιθυμούσαμε να είναι πράσινο και γεμάτο ζωή, θυμίζει όλο πιο πολύ ξεραμένο χωράφι γεμάτο από ξεριζωμένα φυτά.

Αλλά ας μην είμαι, μόνο, αρνητική σε σχέση με όσα εισπράττω, ως θεραπεύτρια, αλλά και προσωπικά. Υπάρχουν και οι αντίστροφες αφηγήσεις από θεραπευόμενες/ους μας, αλλά και από τις δικές μας εμπειρίες: Είναι η έννοια της «ελπίδας» που υπάρχει όλο και πιο συχνά στα όνειρά μας.

Και είναι αυτές οι θετικές εξαιρέσεις που μας παρηγορούν, μας ευφραίνουν και μας κάνουν να ονειρευτούμε, να ελπίσουμε και να προσπαθήσουμε να συμβάλουμε (ως ψυχοθεραπευτές αλλά και ως άνθρωποι) στο να αναδυθεί στη ζωή μας ένα καλύτερο «ανήκειν» σε ένα συγγενικό, φιλικό, συναδελφικό, κοινωνικό, πολιτικό.

Ειδικά εμείς, οι συστημικοί θεραπεύτριες/τες, που βλέπουμε το άτομο μέσα στο σύνολο, έχουμε να παίξουμε, εδώ, έναν σοβαρό ρόλο.

Στην πρώτη φάση της πανδημίας, όταν όλοι βρισκόμαστε σε άγνωστο έδαφος, έχουμε χάσει τον προσανατολισμό μας και είμαστε σαν μαστουρωμένοι, όταν τα κανάλια επικοινωνίας διαρρηγνύονται και οικοδομείται μια κουλτούρα καραντίνας και απομόνωσης, αυτές οι δύο πρωτοβουλίες (και φυσικά πολλές  άλλες που τις περισσότερες δεν γνωρίζουμε) αντιστέκονται, δημιουργούν, οικοδομούν νέα κανάλια επικοινωνίας, αναζητούν ένα άλλο σύστημα που στηρίζεται στην ειλικρίνεια, στην εξομολόγηση, στη συντροφικότητα, στην άφοβη επικοινωνία. Δεν είναι εύκολο, ακόμα και πίσω από ένα ψευδώνυμο, να απαντάς δημοσίως σε ερωτήματα του τύπου «πόσο φοβάσαι;» ή να αφηγείσαι χωρίς συγκαλύψεις τα όνειρά σου.

Για μας, τους συστημικούς θεραπευτές, στόχος μας είναι πώς θα μπορέσει ο θεραπευόμενος να λειτουργήσει φυσιολογικά μέσα στο οικογενειακό ή εργασιακό ή φιλικό σύστημα, επιχειρώντας να επιφέρουμε ορισμένες πραγματοποιήσιμες μετατροπές σε αυτό. Τώρα, μετά από δύο απανωτές βαθιές κρίσεις -άγρια μνημόνια και πανδημία- ο στόχος μας διευρύνεται, απαιτεί τολμηρές και βαθιές αλλαγές και ριζοσπαστικές εναλλακτικές λύσεις.